Di tích lịch sử Đình Hiệp Ninh

Đình Hiệp Ninh được thành lập trong thời kỳ mở đất, khoảng những năm cuối thế kỷ XIX, thờ Thành hoàng bổn cảnh, là người có công di dân, khai hoang lập ấp, giữ gìn đất đai, bảo vệ biên thùy. Theo năm tháng, đình được tu bổ, tôn tạo năm 1924 (giáp Tý niên, trung thu, cát tạo). Hiện nay tại Bảo tàng tỉnh còn lưu giữ tấm ảnh chụp hình đình Hiệp Ninh vào năm 1900, so với ngôi đình hiện nay không có gì thay đổi nhiều. Sắc phong còn được lưu giữ tại đình Hiệp Ninh do vua Khải Định năm thứ II ban tặng ngày 18/03/1917 âm lịch (ngày 19/5/1917 dương lịch). Đình được sửa chữa vào các năm 1923,1924, 1926, 1927, 1928, năm 1943 xây thêm cổng chính cặp quốc lộ 22B, năm 1997 trùng tu, gia cố phần móng và các cột đình, trùng tu, tôn tạo năm 2010, trùng tu năm 2021.

Đình Hiệp Ninh có kiến trúc xây dựng theo kiểu chữ Tam với ba lớp nhà gồm tiền đình, chính đình và hậu đình và năm gian, cột gỗ, tường gạch, mái lợp ngói chạy suốt từ trước tới sau.

Mặt tiền đình qua bậc tam cấp hai bên có lầu chuông, gác trống, cửa chính ba gian đóng gỗ, bức màn chạm lộng hoa dây, chữ thọ, bát quái; trên mặt dựng gian giữa đắp cuốn thư, trên nóc đắp lưỡng long chầu nguyệt, kiểu dáng này được lặp lại hai lần trên nóc tiền đình và hậu đình (lưỡng long tranh châu và cá hóa rồng).Điều khác biệt với các kiến trúc đình khác là lầu chuông, gác trống được xây vuông, hai tầng chiếm hết phần hai gian đầu hồi, những cửa mái vòm – với lối kiến trúc này, tạo dựng cho ngôi đình được cân đối, vững chắc.

Đình Hiệp Ninh là một công trình kiến trúc điêu khắc gỗ với nghệ thuật chạm nổi, chạm bông, sơn son, thếp vàng tinh xảo với trình độ tạo tác mỹ thuật cao, lưu dấu tài hoa của cha ông ta khi xây dựng công trình này.

Đình Hiệp Ninh là một ngôi đình cổ, một trong số rất ít những ngôi đình xây dựng cuối thế kỷ XIX còn giữ được gần như nguyên vẹn. Và cũng là một trong những nơi còn lưu giữ được rất nhiều hiện vật, đồ thờ tự quý giá, có giá trị về nghệ thuật và tư tưởng cao như hàng chục hoành phi, đại tự, khảm thờ Thành hoàng bổn cảnh, ngai thờ Thành hoàng bổn xứ, trang thờ đương kim thiên tử, thiên kiệu, kiệu thỉnh sắc, bát bửu… Đây là một nhân chứng lịch sử mang nét đặc trưng của người Việt. Đình làng là nơi thờ người có công với dân với nước trong thời kỳ mở đất phương Nam.

Toàn bộ khối kiến trúc đình Hiệp Ninh còn bảo tồn được phong cách đình làng cổ xưa nhưng mang đặc trưng đình thần Nam Bộ. Ngoài việc thờ cúng vị Thành hoàng, thần Nông, chúa Xứ…, còn có lễ hội Kỳ yên, Cầu bông nêu bật được khát vọng của người dân trồng lúa nước, mong cầu được mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an. Đó cũng là đặc trưng của văn hóa đình làng Nam Bộ.

Trong kháng chiến chống thực dân Pháp, ngày 25/8/1945, đình Hiệp Ninh là nơi đã tập hợp hàng trăm thanh niên tiền phong có võ trang xuất phát đi hỗ trợ cho quần chúng ở thị xã Tây Ninh, huyện Châu Thành, huyện Phú Khương từ nhiều hướng tuần hành, thị uy kéo về trung tâm thị xã Tây Ninh bao vây dinh Tỉnh trưởng, chiếm các công sở buộc chính quyền Nhật, Pháp đầu hành. Sau đó lực lượng thanh niên tiền phong hỗ trợ cho quần chúng dưới sự lãnh đạo của Việt Minh tổ chức cuộc mít tinh lớn tại Sân vận động thị xã Tây Ninh biểu dương lực lượng và thành lập chính quyền cách mạng dưới chỉnh thể Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Những năm 1954-1960 cơ sở của Tỉnh ủy, thị xã Tây Ninh đặt sát đình Hiệp Ninh (cách 50m) tại nhà ông Nguyễn Văn Đạt (5 An). Nơi đây là cơ sở hoạt động của đồng chí Hoàng Lê Kha và các đồng chí Tỉnh ủy. Đình Hiệp Ninh là một trong những địa điểm liên lạc (cách trung tâm cảnh sát Ngụy 200m), địa điểm này là di tích và nhà lưu niệm đồng chí Hoàng Lê Kha.

Với những giá trị nêu trên, đình Hiệp Ninh đã được Bộ Văn hóa Thông tin xếp hạng là di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật tại Quyết định số 1430/QĐ/BT ngày 12 tháng 10 năm 1993.

Đình Hiệp Ninh được khoanh vùng bảo vệ với diện tích 7.600m².