Đình Phước Đông

Đình Phước Đông khởi thủy thờ Thành hoàng Bổn cảnh của làng Phước Đông, được thành lập khoảng giữa thế kỷ XIX, là một trong những chứng tích quan trọng của quá trình mở đất, lập làng và xác lập chủ quyền trên vùng đất phương Nam của tổ quốc. Về sau, dân làng phối thờ 02 nhân vật lịch sử, có công lớn trong phong trào võ trang kháng Pháp nửa sau thế kỷ XIX. Đó là ông Nguyễn Văn Thế (Lãnh binh Thế) và ông Nguyễn Thuyết Xã (còn gọi là Thống Sô).

Ông Nguyễn Văn Thế sinh vào đầu thế kỷ XIX, là người làng Phước Đông, Cần Đước. Sau khi chiếm được đại đồn Chí Hoà (Gia Định) tháng 2/1861, thực dân Pháp đánh lấn ra chiếm Cần Đước. Ông Nguyễn Văn Thế là một điền chủ giàu lòng yêu nước đã bỏ tiền của chiêu mộ nghĩa binh kháng Pháp ở vùng Hạ Cần Đước, cùng với Bùi Quang Diệu, Nguyễn Thuyết Xã (Thống Sô)… Ông được Trương Định phong chức Lãnh binh, nên nhân dân còn gọi là Lãnh Thế.

Trận đánh đồn Pháp ở chợ Trường Bình (chợ Cần Giuộc) ngày 16/12/1861 đi vào lịch sử do Bùi Quang Diệu chỉ huy có sự tham gia của Lãnh Thế và nhiều nghĩa binh Cần Đước. Tại Phước Đông, ông Lãnh Thế đã phối hợp với ông Thống Sô huy động nghĩa binh đắp nhiều chướng ngại vật để ngăn cản bước tiến của quân Pháp, nay vẫn còn những di tích như Gò Hội, Mương Hội, Xóm Lũy…

Tháng 8/1864 Trương Định hy sinh. Phong trào võ trang kháng Pháp ở Cần Đước dần suy yếu. Thực dân Pháp đã bắt được ông Lãnh Thế cùng các cộng sự là Đội Vạn, Đội Chương giam giữ tại Sài Gòn.

Khi được ra tù, dù sống trong sự quản thúc của giặc nhưng ông vẫn ngấm ngầm bắt liên lạc với các thủ lĩnh nghĩa quân khác để mưu tính tiếp tục kháng Pháp. Do kế hoạch khởi binh bị bại lộ, ông Lãnh Thế đã kịp chạy thoát xuống Châu Đốc để tránh sự truy bắt của thực dân Pháp. Sau nhiều năm bôn ba, ông già yếu rồi qua đời trong u uất trước cảnh nước mất nhà tan. Thi hài ông được con cháu an táng tại ấp 5 xã Phước Đông. Hàng năm, vào ngày 16/12 âm lịch, con cháu và Ban Hội hương Đình Phước Đông long trọng tổ chức giỗ ông.

Ông Thống Sô tên thật là Nguyễn Thuyết Xã, người xóm Chợ Mới, làng Phước Đông. Ông sinh vào khoảng thập niên 20 của thế kỷ XIX, là một trong những thủ lĩnh nghĩa quân trong phong trào võ trang kháng Pháp ở Cần Đước nửa sau thế kỷ XIX.

Sau khi thực dân Pháp chiếm đại đồn Kỳ Hoà (Gia Định) tháng 2/1961 và lấn ra chiếm Cần Đước, ông Nguyễn Thuyết Xã tham gia hàng ngũ kháng chiến và trở thành một trong những thủ lĩnh nghĩa binh kháng Pháp nổi tiếng ở Cần Đước cùng với Bùi Quang Diệu, Nguyễn Văn Thế, Trần Kỳ Phong, Huỳnh Khắc Nhượng… Ông được phong chức Thống lãnh binh nên người đương thời gọi ông là Thống Sô. Trận đánh đồn Pháp ở chợ Trường Bình (Cần Giuộc) ngày 16/12/1861 đi vào lịch sử do Bùi Quang Diệu chỉ huy có sự tham gia của ông Thống Sô và nhiều nghĩa binh Cần Đước.

Sau khi Trương Định hy sinh tháng 8/1864 thì phong trào kháng chiến chống Pháp ở Cần Đước cũng dần đi vào thoái trào. Lãnh Thế phải lánh xuống miền Tây, Bùi Quang Diệu đưa quân theo Võ Duy Dương về xây dựng căn cứ Đồng Tháp Mười, Nguyễn Văn Tiến bị Pháp bắt xử chém ở Chợ Trạm năm 1883. Riêng ông Thống Sô vẫn tiếp tục chống Pháp tại địa phương trong sự bao vây của giặc Pháp.

Ngày 13/3 âm lịch (1870) ông Thống Sô đã bị giặc Pháp bao vây ở Phước Tuy và ông đã tuẩn tiết kiên quyết không để rơi vào tay giặc. Ông được an táng tại xã Phước Tuy và năm 2001 được cải táng về đình Phước Đông.

Kính phục lòng yêu nước, tinh thần “vị quốc vong thân”, bất khuất tham gia kháng Pháp đến hơi thở cuối cùng của Lãnh binh Nguyễn Văn Thế và Thống lãnh binh Nguyễn Thuyết Xã, nhân dân địa phương đã lập bài vị thờ hai ông tại đình Phước Đông để tri ân những người có công đánh giặc giữ nước. Với những công lao đó, hai ông xứng đáng được lịch sử ghi nhận và trân trọng.

Di tích đình Phước Đông chứa đựng những giá trị lịch sử - văn hóa sân sắc như đã nêu trên đã được Uỷ ban nhân dân tỉnh ra quyết định xếp hạng là di tích lịch sử cấp tỉnh theo Quyết định số 11580/QĐ-UBND, vào ngày 11/11/2024.

Đình Phước Đông là cơ sở tín ngưỡng dân gian vì vậy việc bảo quản được duy trì thường xuyên. Sau khi đình được thành lập khoảng giữa thế kỷ XIX, trải qua nhiều lần trùng tu, đình được được bảo quản tương đối tốt, vẫn giữ được kiểu dáng kiến trúc truyền thống của đình làng Nam Bộ. Di tích có diện tích khoanh vùng là 3744m²