Làng nghề bánh tráng Trảng Bàng, nơi lưu giữ nét đẹp văn hóa của người dân Nam Bộ

Làng nghề bánh tráng Trảng Bàng, là một nét đẹp văn hóa của người xưa, được người dân Tây Ninh kế thừa và lưu giữ qua nhiều thế hệ. Qua bàn tay khéo léo của những nghệ nhân làng nghề, những chiếc bánh tráng nhúng (bánh tráng nem), bánh tráng nướng, bánh tráng muối tôm, bánh tráng sa tế, bánh tráng tắc… đã có mặt ở khắp các tỉnh thành Nhưng để làm nên tên tuổi của làng nghề, không thể không nhắc đến bánh tráng phơi sương, không chỉ vì độ ngon của bánh mà còn vì sự kỳ công trong các khâu chế biến. Những sản phẩm của làng nghề không chỉ đơn thuần là sản phẩm thương mại, mà đây còn là ký ức của thời gian, nơi lưu giữ nét đẹp văn hóa của người dân Nam Bộ. Với giá trị văn hóa và lịch sử của làng nghề, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã công nhận Bánh Tráng phơi sương Trảng Bàng là di sản văn hóa phi vật thể cấp Quốc gia vào năm 2016.

Làng nghề bánh tráng Trảng Bàng (Nguồn ảnh: sưu tầm)

Làng nghề bánh tráng Trảng Bàng 

Làng nghề bánh tráng Trảng Bàng nằm ở trục đường Quốc lộ 22, thuộc địa phận khu phố Lộc Du, phường Trảng Bàng. Làng nghề làm bánh tráng quanh năm, nhưng nhộn nhịp nhất là vào dịp Tết. Lúc này khi tham quan làng nghề du khách sẽ được chứng kiến những ánh lửa đỏ suốt ngày đêm để kịp làm bánh cung cấp cho thị trường.

 Mỗi nghệ nhân ở làng nghề điều có nhiều năm kinh nghiệm, nghề được truyền qua nhiều thế hệ theo kiểu “cha truyền con nối”. Lúc nhỏ là phụ những việc vặt, dần dà là thử tráng bánh, rồi thành thợ chính. Làng nghề cứ thế được truyền thừa và phát triển cho đến ngày nay, việc tráng bánh không còn đơn thuần là công việc mà thành bản năng, thành tâm thức của mỗi nghệ nhân nơi làng nghề. Theo lời các nghệ nhân cao tuổi, nghề làm bánh tráng được hình thành từ thế kỷ 18, do cha ông từ vùng Ngũ Quảng, Bình Định mang theo khi vào Tây Ninh khẩn hoang, lập ấp. Lúc ban đầu, làng nghề chỉ làm ra bánh tráng nướng và bánh tráng nhúng, dần về sau này thì có nhiều loại khác được sáng tạo thêm mà độc đáo nhất chính là bánh tráng phơi sương. Vùng đất Trảng Bàng với đặc trưng ngày nhiều nắng, đêm lắm sương. Khoảng thời gian từ ban đêm về sáng, sương giăng mờ cả đất. Để làm ra được bánh tráng phơi sương thì người dân nơi đây cũng phải một nắng hai sương thức khuya dậy sớm. Chính vì thế, bánh tráng phơi sương không chỉ đơn thuần là một sản phẩm mà nó còn là tinh hoa, là tấm lòng của người dân Trảng Bàng gửi gắm đến du khách gần xa.

Sự ngẫu nhiên tạo nên món bánh tráng phơi sương trứ danh

Có rất nhiều giai thoại về nguồn gốc hình thành nên làng nghề bánh tráng Trảng Bàng. Có chuyện kể rằng một anh chàng đãng trí để quên chồng bánh tráng nướng ở ngoài trời vào chiều hôm trước, đến hôm sau thì bánh bị ướt sương đêm nhưng vì tiếc của nên anh vẫn ăn và thấy rất ngon. Rồi lại chuyện cô gái bán bánh tráng nướng nhưng không hết, để thúng bánh ở bên ngoài và khi đêm xuống, bánh bị sương làm mềm đi. Cô gái cũng vì tiếc mà ăn, thấy lạ miệng nên đã làm thành bánh tráng phơi sương. Dù giải thích theo cách nào thì vùng đất Trảng Bàng ngày nắng, đêm sương cùng kỹ thuật làm bánh được lưu truyền từ đời này qua đời khác đã hình thành nên một sản phẩm độc đáo nức tiếng của làng nghề bánh tráng Trảng Bàng.

Món ăn dân dã nhưng cũng lắm công phu

Để làm nên một chiếc bánh phơi sương phải trải qua rất nhiều công đoạn, trong đó có ba công đoạn chính: tráng bánh, nướng bánh, phơi sương. Nếu trước đây, mỗi hộ đều làm tất cả các công đoạn để cho ra sản phẩm bánh tráng phơi sương thành phẩm. Thì ngày nay, các công đoạn làm bánh sẽ được chuyên môn hóa. Mỗi hộ gia đình sẽ đảm nhận một khâu trong quá trình làm bánh, nhà này tráng bánh thì nhà kia nướng bánh, nhà này phơi nắng thì nhà khác lại phơi sương. Bởi nếu một nhà phải làm tất cả các việc thì sẽ chẳng có lúc nào ngơi tay mà sản phẩm làm ra lại không được nhiều. Việc gia công theo từng công đoạn sẽ tạo được công ăn việc làm cho người dân địa phương, đặc biệt là những người lớn tuổi trong làng nghề có thêm thu nhập và tạo được sự gắn kết cộng đồng.

Công đoạn tráng – phơi bánh

Nếu ngày trước có hàng trăm hộ làm công đoạn tráng bánh, thì giờ chỉ còn khoản 20 hộ. Chỉ những nghệ nhân thật sự yêu nghề mới còn gìn giữ nghề truyền thống đến ngày nay.

Để tráng bánh đầu tiên phải chọn loại gạo ngon, gạo làm bánh truyền thống là gạo Lài thơm làng Miên. Tuy nhiên, ngày nay loại gạo này rất khó tìm nên được thay thế bằng loại gạo 504 và một số loại gạo khác. Gạo được tráng bánh được ngâm với muối từ trưa hôm trước, đến chiều thì xay bột và bột được để qua đêm đến sáng hôm sau mới tráng bánh, khi pha bột, người thợ thêm một ít muối để bánh trắng, dẻo và có vị đậm đà hơn. Để kịp phơi bánh khi có nắng, các nghệ nhân làng nghề thường làm bánh từ tầm 4 giờ sáng đến khoảng 12 giờ  trưa. Bánh tráng phơi sương lúc đầu được tráng một lớp nên rất dễ rách khi gỡ bánh. Để khắc phục và giúp bánh phồng đều khi nướng thì các nghệ nhân đã nghĩ ra cách tráng bánh hai lớp. Công đoạn tráng bánh thực sự là một nghệ thuật. Trên chiếc nồi nước nấu sôi, một tấm vải mỏng được căng ra, bột gạo hòa nước được tráng đều lên mặt vải, khi lớp bột đầu tiên chín, các nghệ nhân nhanh tay tráng tiếp lớp thứ 2, đậy nắp đợi bánh chín vớt bánh ra cho lên vĩ tre đem ra phơi nắng. Bánh được phơi cho đến khi xe mặt và hơi tách viền khỏi vĩ tre thì được đem vào nhà, đợi bánh dịu lại thì lột bánh khỏi vĩ tre, chồng lên nhau và dùng vật nặng dằn lên cho bánh không bị cong. Thường thì một ngày một nghệ nhân tráng được khoảng từ 400 đến 600 bánh.

Nghệ nhân tráng báng tại làng nghề (Nguồn ảnh: sưu tầm)

Công đoạn nướng bánh

Bánh sau khi phơi, được chuyển qua công đoạn nướng. Để nướng được chiếc bánh tráng phơi sương đúng chuẩn người thợ cần phải nắm bắt được kỹ thuật và khéo léo. Bánh được nướng trong những chiếc trã nhôm, cho than vào và đặt nghiên, người thợ nhanh tay lật cho bánh tráng phồng đều cả hai mặt mà vẫn phải trắng không được cháy vàng, khi thấy bánh tráng nổi những hạt bong bóng nhỏ trên mặt và ngã sang màu trắng đục thì dừng lại. Trước đây, bánh được nướng bằng vỏ đậu phộng vì lửa vừa phải, không quá đợm sẽ không làm bánh cháy vàng. Ngày nay, do giá thành của vỏ đậu phộng khá cao nên làng nghề dùng than củi để nướng. Để kịp phơi sương khi chiều xuống, người thợ nướng bánh phải thức dậy nướng bánh từ sáng sớm, trung bình một ngày một người thợ nướng được khoảng 2 ngàn – 3 ngàn bánh. Bánh sau khi nướng được chuyển qua công đoạn phơi sương.

Công đoạn nướng bánh đòi hỏi sự khéo léo (Nguồn ảnh: sưu tầm)

Công đoạn phơi sương

Đây là công đoạn quan trọng quyết định sự thành công của thành phẩm bánh tráng phơi sương. Tầm 6 giờ chiều, khi sương xuống, bánh đã nướng được đem ra phơi, bánh được phơi trên các giàn lưới hoặc tre, hơi sương sẽ ngấm từ từ vào bánh, giúp bánh mềm, không đổi màu, không cần nhúng nước trước khi ăn. Thời gian phơi tùy thuộc vào thời tiết và mùa, mùa nào sương nhiều thì phơi nhanh tầm 5 đến 15 phút, mùa nào ít sương và khô như từ tháng 10 trở đi có không khi lạnh thì phải phơi lâu hơn. Việc phơi bao lâu và khi nào đạt phụ thuộc vào kinh nghiệm của người thợ. Bánh phơi không đủ sương thì bánh không dẻo hoặc không thơm. Bánh phơi quá lâu thì mềm, ẩm ướt và không ngon. Bánh sau khi phơi xong phải lấy xuống và vô bọc để giữ độ mềm, mịn của bành, nếu để ngoài gặp gió bánh sẽ bị khô dễ bị rách và mất đi đổ dẻo đặc trưng của bánh.

Công đoạn phơi sương quyết định sự thành công của sản phẩm (Nguồn ảnh: sưu tầm)

Món ngon với bánh tráng phơi sương trảng bàng

Bánh tráng phơi sương Trảng Bàng được xem là linh hồn, là yếu tố tạo nên sự khác biệt và độc đáo cho món cuốn trứ danh đất Tây Ninh. Du khách thường thưởng thức bánh tráng phơi sương cuốn với bò tơ hoặc thịt heo luộc. Đây không chỉ là một món ăn mà còn là một trải nghiệm ẩm thực độc đáo, mang đậm nét văn hóa dân dã của vùng đất Tây Ninh. Đặc trưng của món ăn này nằm ở sự cân bằng hoàn hảo giữa các thành phần. Thịt không quá khô, giữ được độ ngọt tự nhiên. Bánh tráng phơi sương mang một hương vị rất riêng, không giống bất kỳ loại bánh tráng nào khác, với độ dẻo và thơm đặc trưng. Rau ăn kèm đa dạng, đặc biệt là các loại rau rừng như mặt trăng, trâm ổi, chùm mòi, quế vị, cóc, rau nhái, lộc vừng,… Cuối cùng, nước chấm chính là điểm nhấn, có thể là mắm nêm, mắm chua ngọt hay nước mắm tỏi ớt cay nồng, tất cả đều góp phần làm món ăn thêm phần trọn vẹn. Đây là món ăn luôn tạo không khí vui vẻ cho gia đình, người thân và bạn bè. Những xấp bánh tráng dẻo ngon với cả một hành trình rất dài để làm ra chiếc bánh đã khiến Trảng Bàng trở thành điểm đáng để du khách ghé đến khi có dịp đến du lịch Tây Ninh.

Bánh tráng phơi sương cuốn thịt luộc (Nguồn ảnh: sưu tầm)

Nỗ lực phát triển làng nghề bánh tráng Trảng Bàng kết hợp du lịch địa phương

Nhằm bảo tồn và phát huy giá trị của làng nghề bánh tráng Trảng Bàng, tỉnh Tây Ninh đã có nhiều hoạt động quảng bá, kết hợp phát triển du lịch. Từ năm 2016, địa phương đã tổ chức Lễ hội Văn hóa – Du lịch Nghề làm bánh tráng phơi sương Trảng Bàng, giúp người dân và du khách hiểu rõ hơn về quy trình làm bánh truyền thống. Mỗi kỳ lễ hội được tổ chức công phu với quy mô khoảng hơn 200 gian hàng, kết hợp giới thiệu và trình diễn các công đoạn tráng bánh, phơi sương. Đây là dịp để quảng bá văn hóa địa phương và tôn vinh bàn tay tài hoa của người nghệ nhân Trảng Bàng. Với bề dày lịch sử hơn một thế kỷ, cùng nỗ lực gìn giữ và quảng bá, làng nghề bánh tráng Trảng Bàng đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là di sản văn hóa phi vật thể cấp Quốc gia. Đây là niềm tự hào to lớn của người dân Tây Ninh, khẳng định giá trị bền vững của một làng nghề truyền thống lâu đời. Ghé thăm làng nghề du khách không chỉ được tìm hiểu mà còn có thể trải nghiệm quy trình làm bánh và chọn mua đặc sản bánh tráng phơi sương về làm quà.

Du khách trực tiếp trải nghiệm quy trình làm bánh tại lễ hội (Nguồn ảnh: sưu tầm)

Bánh tráng phơi sương Trảng Bàng không chỉ là món ăn đặc sản trứ danh của Tây Ninh mà còn là biểu tượng của sự cần mẫn, sáng tạo và tình yêu quê hương. Trải qua bao thế hệ, dưới bàn tay khéo léo của những nghệ nhân nơi đây, chiếc bánh mang hương vị của đất trời và sự truyền thừa của một làng nghề hàng trăm năm tuổi. Nếu có dịp đến Tây Ninh bạn hãy một lần ghé thăm làng nghề bánh tráng Trảng Bàng, nơi đây hứa hẹn sẽ mang đến cho chuyến du lịch khám phá Tây Ninh của bạn thêm nhiều trải nghiệm đặc sắc.

 Tác giả: Ngọc Hiếu